Make your own free website on Tripod.com

DEZENFEKTAN SEÇİMİ VE DEZENFEKTANLARIN KULLANIMI KONUSUNDA GÜNCEL REHBERLER

 

Prof. Dr. Bülent GÜRLER

İstanbul Üniversitesi, İstanbul Tıp Fakültesi, Mikrobiyoloji ve Klinik Mikrobiyoloji AD, İstanbul

 

 

Dezenfektanlar tabii özellikleri gereği genellikle toksik maddelerdir. Doğal olarak da mikroorganizmaları inaktive etmek yada yok etmek üzere kullanılırlar. Toksik olmayan bir dezenfektan bilgilerimiz içinde bulunmamaktadır. Herhangi bir dezenfektanı kullanmak üzere seçmeden önce onun hangi mikroorganizma cinsi üzerine etkili olduğu konusunda bilgilere ihtiyacımız olacaktır. Bu mikroorganizma cinsleri; viruslar, bakteriler, bakteri sporları ve mantarlar olmak üzere kategorize edilmeli ve dezenfektan maddenin bunlara karşı bakterisid veya bakteriyostatik aktiviteleri bilinmelidir.

Dezenfektanların temel içeriklerine göre farklı çeşitleri bulunmaktadır. Bunlardan bir kısmı cihazlar, aletler ve yüzeyler için olmakla beraber bir kısmı da insan veya hayvan cildine uygulanan nispeten daha az toksik ve canlılar için zararlı etkileri az olan dezenfektanlar olmalıdır. Bu dezenfektanların basit olarak sınıflandırılması şu şekilde yapılabilir:

 

Dezenfektanların sınıflandırılması

 

 

Listedeki tüm dezenfektanlar doğal olarak mikroorganizmaların tümüne etkili değildirler. Bazılarına duyarlı bazılarına ise dirençli olabilirler. Bir dezenfektanın etkili olabildiği şu kriterlerden anlaşılabilir:

 

            1. Aktivesini koruduğu geniş bir etki spektrumunun olması,

            2. Temas süresince canlı hücrelerin redüksiyonunun belirlenebilir olması,

            3. Geniş bir pH ve ısı aralığında etkili olabilmesi,

            4. Organik artıkların (idrar, dışkı ve kan vs.) varlığında dahi etkinliğini göstermesi.

 

Hastane hijyeni

 

            Hasta barındırılan, tanı ve tedavisi yapılan yerlerde kısaca hastanelerde hijyen etkili bir temizlik programıyla başlar. Sadece organik artıkların ve bölgede yerleşmiş olan mikroorganizmaların değil, hijyenik olmasına özen gösterdiğimiz bölgelerin temizliği ve devamlılığı önemlidir. Organik artıkların varlığı bazı dezenfektanların aktivitesinin azalmasına veya yok olmasına da neden olmaktadır. Bundan dolayı özellikle hipokloritlerin kullanılması aktivite kayıplarına neden olacağından dezenfektan maddeler kullanılmadan önce sıcak su yoksa soğuk su ve deterjanla mekanik temizliğin yapılması önerilir. Bu su ve deterjanla temizlik uygulamasının en az 15 dakika süreyle yapılması önerilmektedir. Suyla durulamanın sürekli değiştirilen temiz suyla yapılması da önemlidir. Çünkü kullanılan suyun içinde bulunan mikroorganizmalar yeniden temizlenmiş yerlerin kontaminasyonuna neden olacaklardır. Bu tür sanitasyon işlemleri için her birim kendi şartlarına uygun ve fakat temel kaidelerden sapmaksızın temizlik işlemlerinin nasıl yapılması gerektiği konusunda formular hazırlamalılar ve bunun doğru uygulanması için de kontrollerini sıklıkla sürdürmelidirler.

 

            Temel tanımlamalar

 

            Germisid aktiviteyle birlikte kullanılan ifadeler terminolojik olarak yapılan hatalar veya birliktelik olmaması nedeniyle bazı karışıklıklara ve gerçekten kavram kargaşası nedeniyle yanılgıya düşülmesine neden olmaktadır. Örneğin 25 ppm konsantrasyonda kullanılan iyodoforlar hijyenik temizleyici olarak adlandırılırken 75 ppm konsantrasyona çıkarıldığında dezenfektan olarak adlandırılabilmektedirler. Bu nedenle kullanılan deyim ve ifadelerin ne, nerede, nasıl, neden? sorgulamaları yapılarak kullanılmaları gerekir.

            Sanitizer

            Genelde mikroorganizma sayısının emniyetli bir seviyeye düşürülmesi sanitasyon olarak tanımlanır. Bilimsel olarak ta mikroorganizma sayısının 30 saniye içinde 5 log düşürülmesi veya %99.999 ölümü şeklinde ifade edilir. Sanitize maddelerin dezenfektan maddelerdeki gibi patojen ve infeksiyon hastalıklarına neden olan  mikroorganizmaları tahrip etmesi beklenmez. Alternatif bir tanımlama da sert yüzeylere uygulanan sanitize maddeler için yapılır ve bu tür kimyasal maddelerin mevcut mikroorganizma sayısını 30 saniye içinde 3 log veya %99.9 oranında azaltması gerektiği belirtilmiştir.

            Dezenfektan

            Dezenfektan maddeler infeksiyon yapabilecek patojen mikroorganizmaların tahrip edilmesi için kullanılan kimyasal maddelerdir. Ancak bunların bakteri sporlarını ve tüm virusleri öldürmeleri beklenmez. Teknik olarak tarif edildiğinde 5 dakika üzerinde ancak 10 dakikadan daha az  bir süre içinde patojen mikroorganizma sayısını %99.999 oranında düşüren kimyasal maddelerdir denir.

Dezenfektan ile sanitizer arasındaki en önemli fark seyreltmede karşımıza çıkmaktadır ve bu nedenle de konsantre olan dezenfektan maddelerin patojenleri öldürme olasılıkları çok daha yüksek olmaktadır.

            Sterilan

            Sterilan maddeler mikroorganizmaların sporlar dahil tüm şekillerini tahrip eden glutaraldehit, formaldehit gibi özel kimyasal maddelerdir. Sterilan kelimesi mutlak steriliteyi ifade eder.

            Spor ve sporisidler

            Patojen mikroorganizmaların bazıları olumsuz şartlara dayanabilmek için kimyasal geçirgenliği azaltan kalın bir dış membran meydana getirirler ve spor oluştururlar. Böylece kimyasal maddelerin yani dezenfektanların hücreye ulaşarak tahrip etmesini önlemiş olurlar. Bu nedenle dezenfektanların bu aşamada kimyasal ve fiziksel anlamda hücreyi etkilemesi güç olacaktır.  Hücrenin tahribi için dezenfektanla spor oluşturan hücre arasında uzun bir temas süresi gerekebilecektir. Bu tür sporları da tahrip eden dezenfektanlar sporisid etkili dezenfektanlardır.

            Yüksek, orta ve düşük dereceli dezenfeksiyonlar:

            Yüksek düzeyde dezenfeksiyon

            Yüksek seviyede dezenfeksiyon, sterilizasyon olarak ifade edilebilir ve bu uygulamada bakteri sporları ve viruslar dahil tüm mikroorganizmalar yok edilir. Kimyasal ajan olarak glutaraldehit ya da etilen oksit gibi maddeler kullanılır. Bu tür bir dezenfeksiyon bazı tıbbi ve cerrahi aletler için gerekmektedir.

Orta düzeyde dezenfeksiyon

Orta dereceli dezenfeksiyon da sporlar etkilenmezler ancak tüberküloid hücreler etkilenirler. Ayrıca yapısında protein kılıf bulunmayan bazı daha dirençli virus türleri de inaktive edilebilmektedir.

Düşük düzeyde dezenfeksiyon

Doğal konumdaki mikroorganizmaları bertaraf etmek için uygulanan bir dezenfeksiyon çeşididir. Tüberküloz bakterileri, bakteri sporları ve hücre çevresinde protein kılıfları olmayan virusların inaktivasyonu bu dezenfeksiyonla yapılamaz.

Sonuç olarak, bir sanitasyon işlemi uygulanacaksa yapılması gereken düşük düzeyde, çevreye en az zarar verecek, ekonomik, uygulanması basit ve artıklarının suyla giderilmesi kolayca yapılabilen bir dezenfektan seçilmelidir.

Dezenfeksiyon yapılacak yer ve yüzeylerin en az şekilde kirlenmesini sağlamakta önemlidir. Örneğin bir takım bariyerlerin bulunması, eldiven kullanılacak yerlerde eldivenlerin düzenli olarak giyilmesi, dokunmayla bulaşacak mikroorganizmaların en az taşınması ve dolayısıyla dezenfeksiyonun ihtiyaç duyulmayacağı veya daha seyrek yapılabileceği avantajını sağlar. Böylece tüm odaların, yada odalarda bulunan sandalye, masa, banket, kullanılan eşyalar gibi yerler az dokunmadan dolayı yada mikroorganizmalarla bulaşın az olması nedeniyle kirlenmenin azalması ve buna paralel olara dezenfeksiyon ihtiyacının minimuma indirilmesi sağlanmış olur. Bu tür yüzeylerin temizliği ve dezenfeksiyonu için orta düzeyde dezenfeksiyon yeterli olabilir ve bunun içinde çamaşır suyundan maksimum derecede faydalanılması gerekir (metal yüzeyler haricinde). Orta düzeyde bir dezenfeksiyonun yeterli olduğu bölgelerde tüberkülosid, virusid, bakterisid etkili bir dezenfektan seçmek gerekir. Bu aynı zamanda Hepatit ve HIV viruslerine de etkili olacaktır. Burada seçilebilecek uygun dezenfektanlardan biri de alkol-kuaterner amonyum klorür preparatlarıdır.

Yüksek düzeyde dezenfeksiyon, insan vücuduna penetre olan, mukoza içine giren, kan bariyerinin içinde görev yapacak medikal alet ve cihazlar için gerekir ve tek çözüm glutaraldehitli dezenfektan maddeler olmalıdır. Formaldehitli preparatlar veya kombinasyonları da bu amaçla kullanılabilirler.

Terminal dezenfeksiyon yapılması gerekmesi halinde pulverizatörle sisleme yapılması, kullanılacak olan kimyasal maddenin de seçimi önemlidir. Uygulanacak dezenfektan maddenin alkol bazlı olması, mikroorganizmalar üzerine etkinliğinin havada asılı durmasıyla artacağından önemlidir. Bu nedenle preparatın parlama noktasının yüksek olması seçilecek kimyasal madde konusunda yön gösterici olacaktır. Terminal dezenfeksiyondan sonra da yapılacak havalandırmanın kullanılan kimyasal maddenin insan ve eşyalar üzerindeki zararlı etkisinin giderilmesi de en kısa ve olumlu şekilde olması gerekmektedir.

Özellikle eksojen kaynaklı hastane infeksiyonlarının önlenmesinde dezenfeksiyon ve antisepsinin rolü çok önemlidir. Eksojen kaynaklı infeksiyonlar çapraz infekfesiyonla veya çevreden bulaşma ile olur. Çapraz infeksiyon kaynaklarını diğer hastalar ve hasta yakınları ile hastanın tedavisi ve bakımından sorumlu hastane personeli oluşturur. Çevreden bulaşma ise kullanılan eşyalar, tedavi ve bakım için gerekli araç ve gereçler, cihazlar, hava ve yiyecekler nedeniyle olmaktadır, o nedenle hijyen kurallarının hekim, hastabakıcı, hemşire, temizlik görevlileri ve hasta tarafından doğru ve yerinde kullanılması çok önemlidir. Hijyen kurallarının doğru bir şekilde uygulanması dezenfeksiyon ve antisepsinin bir politika oluşturularak bilinçli bir şekilde yürütülmesi ile mümkündür. Dezenfeksiyon; cansız ortamların patojen mikroorganizmalardan arındırılması, hijyenik koşullara getirilmesi işlemidir. Yer ve yüzeylerin dezenfeksiyonu için ısıdan maksimum fayda sağlanmalı ancak gerektiğinde kimyasal preparatlar kullanılmalıdır. Yanlış dezenfeksiyon uygulamaları kimyasal maddelerin gelişigüzel kullanılmasıyla başlar. İnfeksiyonlarla mücadelede yanlış ve yaygın antibiyotik kullanımı dirençli mikroorganizmaların oluşumuna neden olduğu gibi yanlış dezenfeksiyon uygulamaları da aynı sonucu meydana getirir, o nedenle dezenfeksiyon için tercihen sıcak su yoksa soğuk su ile deterjan ve sabunla her gün yapılacak mekanik temizlik çok iyi sonuç verir. Bu işlemlerde sonra gerekiyorsa kimyasal maddeler kullanılmalıdır. Havada bulunan mikroorganizmalardan korunmak için de özellikle kontrollü hepa filtrelerden oluşmuş havalandırma sistemlerinin çalıştırılması, toz tutucularının kullanılması, klimaların tercihen split tipi kullanılması ve filtrelerinin sürekli bakımı ile 2537 Ao dalga boyunda UV ışınlarının kullanılması önerilir. Bunlara rağmen infeksiyon nedeni olan patojen mikroorganizmalardan kurtulmak mümkün olmuyorsa terminal dezenfeksiyon uygulamasına geçilmelidir.

Antisepsi; patojen mikroorganizmaların üremelerini durdurmak veya öldürmek için canlı doku üzerine kimyasal maddelerin uygulanmasıdır. Antisepsi için kullanılan kimyasal maddelere antiseptik denir. Ellerin çapraz infeksiyonlarda önemli rolü vardır. Eller devamlı olarak dış ortamla temas halinde olduğu için hastalık yapan mikropların bulunduğu maddelerle  kirlenebilir. Dezenfeksiyon için belirtilen kurallar ellerin antisepsisi için de geçerlidir. En basit tedbir olan el yıkamanın su ve sıvı sabun kullanarak doğru ve düzenli yapılmasıyla infeksiyon riski önemli ölçüde azalmaktadır. Gerekiyorsa hijyenik el antisepsisi için 30 saniye süre ile ve cerrahi el antisepsisi için en az bir dakika süre ile uygun preparatlar seçilerek eller yıkanır. Ameliyat öncesi deri, mukoza antisepsisi içinde alkol veya iyot bazlı antiseptikler kullanılabilir.

Dezenfeksiyon ve antisepsi için kullanılmakta olan kimyasal maddeler özelliklerine göre gruplandırılarak tablo halinde verilmiştir (tablo 1). Bu tip hazır tablolardan faydalanılarak hangi mikroorganizmalar için ne tür bir dezenfektan yada antiseptik seçilmelidir? bu sorunun cevabına ulaşmak ve bilinçli dezenfeksiyon kavramının yerleştirilmesi daha kolay olacaktır.

 

Tablo 1: Önemli dezenfektan ve antiseptiklerin özellikleri (1).

Etken Madde

sulandırım

Etkinlik

Bakteriler

Viruslar

M. Tbc

Mantarlar

Sporlar

İsopropil alkol

%60-95

Orta

+

-

+

+

-

Hidrojen peroksit

%3-25

Yüksek

+

+

+

+

+(-)

Formaldehit

%3-8

Yüksek/orta

+

+

+

+

+(-)

Kuaterner amonyum bileşikleri

%0.4-1.6

Zayıf

+

-

-

+(-)

-

Fenol bileşikleri

%0.4-5           

Orta/zayıf

+

+(-)

+

+(-)

-

Klor bileşikleri

%100-1000ppm

Yüksek/zayıf

+

+

+

+

+(-)

İyodoforlar

30-50ppm

Orta

+

+

+(-)

+(-)

-

Glutaraldehit

%2

Yüksek

+

+

+

+

+

 

 

Tablo 1 (devam): Önemli dezenfektan ve antiseptiklerin özellikleri (2).

Etken Madde

Raf ömrü 1 hafta

Korozyon etkisi

   Artık

Organik maddelerle etkileşim

Cilt irritasyonu

Göz irritasyonu

Solunum irritasyonu

Toksik özellik

İsopropil alkol

+

+(-)

-

+

+(-)

+

-

+

Hidrojen peroksit

+

-

-

+(-)

+

+

-

+

Formaldehit

+

-

+

-

+

+

+

+

Kuaterner amonyum bileşikleri

+

-

-

+

+

+

-

+

Fenol bileşikleri

+

-

-

+(-)

+

+

-

+

Klor bileşikleri

+

+

+

+

+

+

+

+

İyodoforlar

+

+(-)

+

+

+(-)

+

-

+

Glutaraldehit

+

-

+

-

+

+

+

+

 

                             

 

İstanbul Tıp Fakültesi Hastanesinde kullanılacak dezenfektan ve antiseptik maddelerin seçilmesi için yapılan testlerin sonuçları daha önce Samsun’da yapılan 1. ve 2. Sterilizasyon, Dezenfeksiyon, Hastane İnfeksiyonları Kongrelerinde bildirilmişti. Bu Kongrede de son mikrobiyolojik aktivite testleri yapılmış dezenfeksiyon ve antisepsi için kullanılmakta olan kimyasal maddeler uygulama alanlarına göre ve içerikleri, kullanım konsantrasyonları ve uygulanan temas süreleri gruplandırılarak aşağıda tablo halinde verilmiştir:

Tablo 2: Dezenfektan Madde İçeren Preparatların İçerik, Önerilen  Konsantrasyon ve Temas Süreleri

Preparat adı

İçerik

Konsantrasyon

Temas süresi

A. Yüzey  Dezenfektanları

Aerodesin 2000

Propanol+etanol+glutaraldehit

Sulandırılmaz

15 dakika

 

Aldasan 2000

Formaldehit+ glutaraldehit

%1

15 dakika

 

Biguamed

.............

% 1.5

15 dakika

 

Desomed rapid

............

Sulandırılmaz

5 dakika

 

Biguanid flache

Propilen diamin guanidin di asetat

% 0.5

60 dakika

Descosal

Glioksal

% 1

15 dakika

 

Cleanisept

Benzalkonyum klorür, didesil di metil amonyum klorür

% 2

15 dakika

Descosept AF

Etanol, didesil di metil amonyum klorür

Sulandırılmaz

2 dakika

Descosept Spezial

Etanol, izopropil alkol

Sulandırılmaz

15 dakika

 

 

2003 yılında lab incelenen yüzey dezenfektanları

 

 

Desam OX

Hidrojen peroksit, kuaterner amonyum bileşikleri

%1

60 dakika

Desam extra

Didesildimetilamonyum klorür, alkildimetilbenzilamonyum klorür

%1

60 dakika

Chloramin BM

benzensulfokloramid

%1

30 dakika

 

Chloramin B

benzensulfokloramid

%2

30 dakika

 

Chloramix DT

1-monoatrium-3, 5-dikloro-s-triazin-2,4,6-trion

5 tablet/ 8 litre su

30 dakika

Dikonit

1-monoatrium-3, 5-dikloro-s-triazin-2,4,6-trion

%0.3

30 dakika

Savo prim

Sod.hipoklorit

%3

30 dakika

Antiseptica Combi Spray

Etanol, 1-propanol

Sulandırılmaz

5 dakika

Predex CD 40

Kuaterner amonyum bileşikler

%2

20 dakika

Predex D220

Alkol

Sulandırılmaz

15 dakika

B. Alet Dezenfektanları

Dürr ID 212

Alkilbenzildimetilamonyum 

%2

1 saat

 

Descoton extra

Glutaraldehit

%3

15 dakika

 

Desomedan ID

Propilindiaminguanidin

%3

2 saat

 

Fortex

Glutaraldehit

Sulandırılmaz

2 saat

 

Endex

Propilindiaminguanidin

Sulandırılmaz

2 saat

 

Aldasan 2000

Formaldehit+Glutaraldehit

%3

60 dakika

 

Korsolex AF

Laurilpropilendiamin

%1

60 dakika

 

 

2003 yılında lab incelenen alet dezenfektanları

 

 

Chirosan

Sod.peroksaoborat,TAED

%0.8

15 dakika

Chiroseptol

Glyoksal, glutatalderhit

%1

%10 yüksek dezenfeksiyon

60 dakika

6 saat

Desco Drill Bohrerbad (diş Hek)

Kokospropilenendiaminguaniindiasetat

Sulandırılmaz

15 dakika

120 dakika (sporlara karşı)

Perfektan Endo

Kokospropilenendiaminguanindiasetat

%1

60 dakika

Predex HD660

Propanol, etanol

Sulandırılmaz

1 dakika

 

Almyrol

......

%4

15 dakika

 

Sterilet

Karboksilik asit, etanperoksit

1/100

15 dakika

Glividon

Polividon iyodür

Sulandırılmaz

1 dakika

 

Zefikar

Benzalkonyum klorür

1/500

1 dakika

 

Manusept

 

Bifenilol

Sulandırılmaz

2 dakika

Cutasept G

Propanol+BKK

Sulandırılmaz

 3-5 dakika

 

Cutasept F

 

Propanol+BKK

Sulandırılmaz

15 – 30 saniye

 

Germo-germosid soap

Alkil poliglikozit

Sulandırılmaz

1 dakika

 

 

2003 yılında incelenen antiseptik maddeler

 

 

Prosavon

Klorheksidin,

triklosan

Sulandırılmaz

30 saniye

2 x2.5 dakika

Septoderm jel

Etanol, 2-propanol

Sulandırılmaz

30 saniye

2 x 2.5 dakika

Septoderm

Etanol, 2-propanol

Sulandırılmaz

30 saniye

2 x 2.5 dakika

Septoderm spray

Etanol, 2-propanol

Sulandırılmaz

Kuruyuncaya kadar

Septoderm OP

Etano, 2-propanol

Sulandırılmaz

Kuruyuncaya kadar

Predex HS 550

Sodyum laureth sulfat

Sulandırılmaz

30 saniye-1 dakika

 

Kaynaklar

 

1. Andreas F., Frei W.: Decontamination, Disinfection and Sterilization. In:Murray P.R., ed. Manual of Clinical Microbiology 8th ed.Washington ASM Press. 2003:77.

2. Ayliffe G.A.J., Lowbury E.J.L.,Williams J.D.,Geddes A.M.: Control of Hospital Infection. 3rd ed. London:Chapman and Hall 1992:65.

3. Gürler B.: Dezenfektan gerekli mi? Ne zaman? Hangi dezenfektan? Sterilizasyon Dezenfeksiyon ve Hastane İnfeksiyonları kitabında. Ed:Günaydın M., Esen Ş., Saniç A., Leblebicioğlu H., 2002:9.

4. Haley R.: The epidemiology and prevention of nosocomial infections. In:Block S.S., ed. Disinfection,    sterilization and preservation. Philadelphia.Lea Febiger, 1983:556.

5. Mehtar S.: Hospital Infection Control. Oxford: Oxford University Press, 1992.

6. McKane L., Kandal J.:Microbiology:Esentials and applications. London McGraw-Hill Book Co, 1985:639.

7. Russell A.D., Hugo W.B., Ayliffe G.A.J.: Principles and Practica of Disinfection, Preservation and Sterilization 3rd ed. Blackwell Science 1999.

8. Sykes G.: Disinfection and Sterilization. 2nd ed. E and F.N. Spon, London 1967.

9. Wenzel R.P.: Organisation for infection control. In. Mandell G.L., Douglas R.G.Jr.,Bennet J.F. (eds.), Principles and Practice of Infectious Disease, 3rd edn, New York, Churchill Livingstone, 1990:2176.